TURAN DERGİSİ

Altaylardan Tunaya

  • Yazı boyutunu yükselt
  • Varsayılan yazı boyutu
  • Yazı boyutunu düşür
Anasayfa Dilbilim ve Edebiyat Çalışmaları
DİLBİLİM ÇALIŞMALARI

Gábor Bálint de Szentkatolna (1844-1913) ve Kabardeyce Çalışması Hakkında

László Marácz
Tercüme: Kadir Yılmaz

Gábor Bálint de Szentkatolna Gábor Bálint de Szentkatolna, on dokuzuncu yüzyıl sonu ve yirminci yüzyıl başı arasında kalan dönemin en istidatlı Macar dilbilimcilerinden biriydi. Hayatını, Ural, Altay ve Dravid dil ailelerinin nazarî olarak dahil oldukları düşünülen Turanî dillerini araştırmaya adamıştı. On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren Kafkas dilleri, bu dil ailesinin çeşitli mekânlara dağılmış üyeleri olarak kabul edilmeye başlanmıştı. Ve Macar dilbilimci Gábor Bálint de Szentkatolna da, bu diller hakkında bir dizi gramer kitabı ve pek çok sözlük kaleme almıştır.

Gábor Bálint de Szentkatolna, Macarca ile çok yakın ilişkisi olduğunu düşündüğü Batı Kafkas dillerinden Kabardeyce hakkında da ayrıca bir gramer kitabı ve sözlük hazırlamıştır. Kabardeyce bugün Rus toprakları içinde kalan Kabardey-Balkarya ve Karaçay-Çerkez yerel bölgelerinde yaşayan yaklaşık 443.000 kişi tarafından konuşulmaktadır. Bu bölgenin yerel başkenti Nalçik’tir. Kabardeyce’yi konuşan diğer topluluklar ise Rus topraklarında kalanlardan yaklaşık bir milyon kişi daha fazla olduğu halde Türkiye ve Ortadoğu ülkeleri sınırları içerisinde yaşamaktadırlar. Rusya’nın yayılmacı politikalarının bir sonucu olarak, Kuzey Kafkas hattında bulunan Kabardey nüfusun yarısı on dokuzuncu yüzyılın erken dönemlerinden itibaren ana yurtlarını terk etmek zorunda kalmışlardır.

Kabardey - Kafkas Haritası

Kabardeyce genellikle çok zor bir dil olarak düşünülür ve özellikle de ses sistemi diğer dillere nazaran daha karmaşık bir görünüm arz eder. 56 harfin bulunduğu dilde yalnızca bir kaç tane ünlü harf mevcuttur. Ünsüz harfler dizisi içersinde de çok az sayıda sert ünsüz ve yarı kapalı ünsüz bulunur ve yazıldığı halde okunmayanlar, açıkça sesbirimsel (phonemic) farklılık sergilerler. Kabardeyce, başkenti Maykop olan, Rusya’nın Kuzey Kafkas Adıge Cumhuriyeti’inde yaşayan yaklaşık 125.000 kişinin konuştuğu Adıgece ile büyük bir benzerlik gösterir.

Aralarında Bálint de Szentkatolna’nın da bulunduğu pek çok dilbilimciye göre Kabardeyce ve Adıgece, Çerkezce’nin yalnızca birer lehçeleriydiler.[1] Kendi hazırlamış olduğu Kabardeyce gramer kitabı ve sözlükte, Kabardey, Adıge ve Çerkez terimlerinin bir diğerinin yerine kullanıldıkları görülmektedir. Adıge terimi bir noktada Çerkez ve Kabardey terimlerini de kapsayan bir üst-kategori gibi işlev görmektedir.[2] Rus akademisyen Klimov’a bakılırsa (1969, 135) Adıgece-Çerkezce-Kabardeyce dili, uzun süredir konuşulmayan Batı Kafkasya dil grubundan Abhazca ve Ubıhça ile birlikte şekillenmiştir. Batı Kafkas dilleri, Avar, Çeçen ve İnguş dillerini de ihtiva eden Doğu Kafkas dilleri ile bağlantılı olmasına mukabil Kuzey Kafkas dilleri ailesinden farklılık arz ederler.[3]

Bu çalışmamızda temel olarak, nasıl olup da Macar bir dilbilimcinin Kabardeyce gibi karmaşık bir Kafkas dili üzerine çalışmaya başladığı sorusuna bir cevap bulmaya çalışacağız. Pek çok kaynakta Szentkatolna’nın böyle bir çalışmaya yönelmesinin üç temel sebebi üzerinde durulduğu görülmektedir. Bunlardan ilki, Bálint de Szentkatolna’nın Székel bakiyesi olmasıdır. Székeller Transilvanya’nın güney bölgesinde, Doğu Karpatlar’ın ayağında Székelistan olarak adlandırılan bölgede yaşayan etnik bir Macar topluluğudur. Transilvanya bugün her ne kadar Romanya sınırları dâhilinde olsa da, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Macar Krallığı’nın hükümranlığı altındaki bir bölgeydi. İkinci olarak, Bálint de Szentkatolna köklü Macar ailelerinden Zichy’nin 1895 yılında, Kabardeyce’nin hâlâ konuşulduğu Kafkas topraklarına düzenlediği gezi grubunun bir üyesiydi. Üçüncü olarak, Székelli dilbilimci, Kabardeyce’nin de dâhil olduğu Turanî olarak adlandırılan dillerin birbirleriyle yakından ilişkili olduklarına ikna olmuş görünmekteydi.[4] Bu üç temel sebebin hatırda tutulmasının ardından, nihayet Bálint de Szentkatolna’nın Kabardey dili üzerine yaptığı çalışmalarını inceleyebileceğiz.

Devamını oku...